کتاب امثال و کنایات در سنجه آیات و روایات منتشر شد؛ بررسی باور‌های عامه با استناد به قرآن و سنت

کتاب امثال و کنایات در سنجه آیات و روایات منتشر شد؛ بررسی باورهای عامه با استناد به قرآن و سنت

کتاب امثال و کنایات در سنجه آیات و روایات با تلاش مؤسسه بوستان کتاب منتشر گردید. این اثر مجموعه‌ای از باور‌ها، ضرب‌المثل‌ها، کنایات و سخنان مشهور را که بر زبان‌های عامه جاری است، با آیات قرآن، روایات پیامبر و امامان شیعه و شواهد ادبی فارسی تطبیق داده و روایی یا ناروایی بودن آن‌ها را از منظر دینی و فرهنگی بررسی می‌کند.

مؤلف کتاب محتوای اثر را در چهار دسته دسته‌بندی کرده است اول، همانند‌ها، ضرب‌المثل‌ها و کنایاتی که بر باوری فرهنگی یا توانایی زندگی دلالت دارند. دوم، آیات قرآنی که می‌توان در قبول یا رد باور‌های اجتماعی به آن‌ها استناد کرد. سوم، احادیث و روایات مرتبط با مباحث مورد نظر. چهارم، شواهدی از متون ادبی و به‌ویژه اشعار فارسی که بازتاب‌دهنده آن باور‌ها هستند.

این کتاب در شش فصل تدوین شده است. فصل اول با عنوان رویداد‌ها و کردار‌ها مباحثی چون آب رفته به جوی برنمی‌گردد، پشیمانی سودی ندارد، خدا گز حکمت ببندد دری/ ز رحمت گشاید در فرد دیگر، نیکی و سوال، به امان خدا، عمر فردی وفا نکردن، شتر دیدی ندیدی، جادو و جنبل کردن، چله گرفتن، اشهد خود یک فردی را خواندن، دعا نوشتن/دعا گرفتن و جای شکرش باقی است را تبیین می‌کند.

فصل دوم با نام صفات، ویژگی‌ها، روحیات و رفتار‌ها عبارت‌هایی چون شق القمر کردن، حلالیت طلبیدن/ حلال بودن، آب‌زیرکاه، بوقلمون صفت، حسود هیچ زمان نیاسود، از خدا نهان نیست از شما چه نهان، از خر شیطان پایین آمدن، همانند قلب مؤمن، نه سیخ بسوزه نه کباب، تو حول و ولا افتادن، جان به عزرائیل ندادن، در جوانی پاک بودن شیوه پیغمبری است و کافر همه را به کیش خود پندارد را مورد تحلیل قرار می‌دهد.

فصل سوم با عنوان باور‌ها و عقاید شامل مباحث گسترده‌ای است از جمله بسم الله گفتن، آب روشنایی است، آب نطلبیده مراد است، از تو حرکت از خدا برکت، یک در دنیا صد در آخرت، دل به دل راه دارد، دروغگو دشمن خداست، انسان جایزالخطاست، پیشانی‌اش بلند است، شکم گرسنه ایمان ندارد، قدم فردی بد یا خوب بودن، تصدق برای از بین بردن بلا، آدم بد ذات/ بدجنس/ بد سرشت/ بد طینت، سخن مرد یکی است، عیسی به دین خود/ موسی به دین خود، خواه‌ی نشوی رسوا/ هم‌رنگ جماعت شو، خدا همه چیز را به یک بنده نمی‌دهد، آب تربت (تربت کربلا برای شفا)، جن از بسم الله می‌ترسد، چشم زدن/ چشم فردی شور بودن، مهمان حبیب خداست، حسابش با کرام الکاتبین است، شیطان تو (جلد) پوست فردی رفتن، دیدار به قیامت، دار دنیا، چهارقل، آه فردی گرفتن/ گیرا بودن آه، نورباران شود/ نور به قبرش ببارد، قضا و بلا، الله بختکی، شگون داشتن/ نداشتن و حق به حق‌دار می‌رسد.

فصل چهارم مختص اندرز‌ها (پیشنهاد‌ها، رهنمود‌ها و مصلحت‌ها) است و مباحثی چون احتیاط شرط عقل است، آب رو از سرچشمه باید بست، کار امروز به فردا مفکن، کبو‌تر با کبو‌تر باز با باز کند/ همجنس با همجنس پرواز، گناه فردی را پای فرد دیگر نمی‌نویسند، گر صبر کنی ز غوره حلوا سازی، هر آنکس که دندان دهد نان دهد، آرزو بر جوانان عیب نیست، زمان طلاست، شنیدن کی می بود همانند دیدن؟، به در می‌گویند که دیوار بشنود و خفته را خفته کی کند بیدار را پوشش می‌دهد.

فصل پنجم با نام بینی و بین الله مباحثی چون آیه‌یأس خواندن، خدا مرگم بدهد/ خدا مرا بکشد، خدا جای حق نشسته، چشم هم چشمی، خدا بد ندهد، خدا خر را شناخت که به او شاخ نداد، دوری و دوستی، هر چه سنگه مال پای لنگه، گوش شیطان کر، چشم شیطان کور و و روزگار لعنتی را بررسی می‌کند.

فصل ششم و آخر با عنوان توانایی‌های حکیمانه به مباحثی چون آتش خشک و تر نمی‌شناسد، عجله کار شیطان است، جلوی زیان را هرجا بگیری منفعت است، چراغی که به خانه رواست به مسجد حرام است، از ماست که بر ماست، هر کاری چاره دارد، جز مرگ دنیا دار مکافات است، عمر نوح می‌خواهد، از هر دست دادی از همان دست می‌گیری، صبر ایوب دارد، سخن حق تلخ است، دنیا وفا ندارد، خلایق هر چه لایق، عقل که نباشد جان در عذاب است، پسته بی‌مغز اگر لب وا کند رسوا شود و این نیز بگذرد می‌پردازد.

تحلیل عبارت الله بختکی

یکی از مباحث کتاب، تحلیل عبارت الله بختکی است که به معنی کار کردن نواندیشیده، بدون تصمیم و غرض آشکار و به امید بخت و اقبال است. باور به اینکه برخی افراد بی‌علت و بدون کوششی به نعمت یا پیروزی می‌رسند، ناشی از نشناختن علل و عوامل است. در مخالفت با این مفهوم، کتاب از آیات قرآنی استناد می‌کند ما أصابک من حسنة فمن الله و ما أصابک من سیئة فمن نفسک (نساء، آیه ۷۹) که می‌فرماید نیکی‌ها از طرف خدا و بدی‌ها از سوی خود انسان است. آیه إن الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بأنفسهم (رعد، آیه ۱۱) تأکید دارد که خدا سرنوشت قومی را تغییر نمی‌دهد مگر اینکه آن‌ها خود را تغییر دهند. همچنین آیه إنما النجوی من الشیطان لیحزن الذین آمنوا ولیس بضارهم شیئا إلا بإذن الله (مجادله، آیه ۱۰) و آیه لیس للإنسان إلا ما سعی (نجم، آیه ۳۹) که می‌فرماید برای انسان منفعت‌ای جز تلاش او نیست، از دیگر استناد‌های کتاب در این باب‌اند.

علاقه‌مندان می‌توانند برای تهیه این کتاب به وب‌سایت مؤسسه بوستان کتاب با آدرس مراجعه کنند.