تلسکوپ وب سه کمربند آوار دور فم‌الحوت را آشکار کرد

تلسکوپ وب سه کمربند آوار دور فم‌الحوت را آشکار کرد

تلسکوپ فضایی جیمز وب تصویری بی‌سابقه از کمربند‌های آوار دور ستاره‌ی فم‌الحوت ثبت کرده است که ساختار سه‌گانه‌ی این دیسک‌ها را برای نخستین بار به وضوح نشان می‌دهد. این الكشف در ژورنال نیچر آسترونومی منتشر شده و اخترشناسان را به درک بهتری از شکل‌گیری منظومه‌های سیاره‌ای کمک خواهد کرد.

فم‌الحوت ستاره‌ای است که از خورشید ما جوان‌تر و بزرگ‌تر است و در فاصله‌ی حدود ۲۵ سال نوری از زمین در صورت فلکی ماهی جنوبی می‌درخشد. پیش از این تنها دو کمربند آوار حول این ستاره رصد شده بود، اما ابزار MIRI تلسکوپ وب اکنون یک کمربند می‌انی فازی را نیز آشکار کرده که وجود سیاره‌های دیده‌نشده را در میان حلقه‌ها حدسی می‌کند.

آند گاسپار، اخترشناس دانشگاه آریزونا و رهبر تیم پژوهشی، این تصویر را بسیار متفاوت از پیش‌بینی‌ها توصیف کرد و گفت ما شاهد یک سیستم بسیار فعال دینامیک و پیچیده هستیم. گاسپار سال‌ها برای این رصد با ابزار فروسرخ می‌انی تلسکوب وب برنامه‌ریزی کرده بود و در اکتبر ۲۰۲۲ در نهایت موفقیت یافت.

<figcaption class="wp-element-caption"فم‌الحوت بسیار گرم‌تر از خورشید ما و ۱۵ برابر نورانی‌تر است. در فاصله ۲۵ سال نوری از زمین، هیدروژن را با چنان نرخ عجیبی می‌سوزاند که تنها یک میلیارد سال عمر خواهد داشت؛ حدود ده درصد عمر ستاره ما.
تلسکوپ وب سه کمربند آوار دور فم‌الحوت را آشکار کرد 7

فم‌الحوت از دهه ۱۹۸۰ می‌لادی با استفاده از ماهواره‌ی IRAS شناخته شده بود، چون یکی از اولین ستاره‌هایی بود که حلقه‌ی آوار حول خود از آن کشف شد. در سال ۲۰۰۸ تلسکوپ هابل جسمی را دور فم‌الحوت تصویر کرد که نخستین سیاره‌ی مستقیم‌تصویری به نظر می‌رسید، اما رصد‌های بعدی نشان داد این جسم احتمالا ابر غباری ناشی از برخورد دو جرم کوچک‌تر است.

کمربندهای سیارکی ستاره فم الحوت
<strong class="global-rtl"سومین کمربند کشف‌شده دور ستاره فم‌الحوت
تلسکوپ فضایی قدرتمند جیمز وب کمربند می‌انی را دور این ستاره آشکار کرد که پیش‌تر دیده نشده بود. این حلقه‌ها احتمالا با می‌دان‌های گرانشی سیاره‌های دیده‌نشده ایجاد شده‌اند.

تصاویر جدید MIRI نشان می‌دهد که سیستم فم‌الحوت دارای یک دیسک درونی شبیه کمربند سیارکی، یک کمربند می‌انی ناشناخته تا کنون، و یک دیسک بیرونی مانند کمربند کویپر است. شکاف‌ها و ناهماهنگی مکان حلقه‌ها دلیلی بر وجود سیاره‌هایی است که هنوز مستقیما رصد نشده‌اند.

سامانتا لاولر، اخترشناس دانشگاه رجینا کانادا، که در این پژوهش نقشی نداشته، اظهار کرد بسیار هیجان‌انگیز است که بالاخره ساختار درونی کمربند اصلی را می‌بینیم. او کمربند می‌انی را یک غافلگیری خواند و گفت این یافتن با نظریه‌ی اینکه فم‌الحوت ابر غباری از برخورد بوده، کاملا هم‌خوانی دارد.

ستاره فم الحوت<figcaption class="wp-element-caption"فم‌الحوت (درون کادر سفید)، چیزی که گمان می‌رفت سیاره فراخورشیدی بزرگی باشد، در ۲۰۰۸ با تلسکوپ فضایی هابل در نور مرئی رصد شد. هرچند تلسکوپ جیمز وب آن را در فروسرخ میانی ندید و احتمالا ابری از غبار بود که از برخورد دو سیاره کوچک ایجاد شده است.
تلسکوپ وب سه کمربند آوار دور فم‌الحوت را آشکار کرد 8

تحلیل‌ها نشان می‌دهد غبار کمربند می‌انی نمی‌تواند ۴۰۰ می‌لیون ساله باشد و باید دائما از برخورد‌های سیارک‌ها و دنباله‌دار‌ها تغذیه شود. تیم پژوهشی همچنین یک ابر غبار بزرگ در کمربند بیرونی شناسایی کرده که ابعاد و دانه‌های آن حاکی از برخورد دو خرده‌سیاره با عرض حدود ۷۲۵ کیلوم‌تری است.

سیاره های ستاره فم الحوت<figcaption class="wp-element-caption"فم‌الحوت زمانی یک سیاره درنظر گرفته می‌شد، اما پژوهشگران حالا باور دارند که ابری از غبار است که از برخورد دو جرم پیش‌سیاره‌ای با عرض ۲۰۰ کیلومتر ایجاد شده. "ابر غبار بزرگ" تازه کشف‌شده می‌تواند از عواقب چنین برخوردی باشد، اما برخورد اجسامی بزرگ‌تر. طبق نوشته آندراس گاسپار، نظریه‌ای دیگر این است که "یک کهکشان در پس‌زمینه ما را فریب داده و دقیقا پشت حلقه بیرونی (KBA) قرار گرفته است. رصدی مجدد در آینده می‌تواند به ما کمک کند تا مطمئن شویم."
تلسکوپ وب سه کمربند آوار دور فم‌الحوت را آشکار کرد 9

مردیت مک‌گرگور، اخترشناس دانشگاه کلرادو بولدر، بیان کرد ما انتظار داریم برخورد‌ها در دیسک‌های غبار رخ دهد، زیرا دانه‌های کوچک غبار در مقیاس زمانی کوتاه‌تر از عمر منظومه حذف می‌شوند. او افزود که تایید ارتباط واقعی این ابر‌ها با سیستم فم‌الحوت و نبود تداخل با اجسام پس‌زمینه، اهمیت دارد.

حلقه های ستاره فم الحوت<figcaption class="wp-element-caption"سه کمربند غبار تودرتو تا فاصله ۲۳ میلیارد کیلومتری ستاره جوان فم‌الحوت گسترده شده‌اند. طبق این تصویر تلسکوپ فضایی جیمز وب که نور ستاره را مسدود کرده است تا مواد دور آن دیده شوند، کمربندهای درونی به‌احتمال‌زیاد با نیروهای گرانشی سیاره‌هایی دیده‌نشده شکل گرفته‌اند.
تلسکوپ وب سه کمربند آوار دور فم‌الحوت را آشکار کرد 10

این کشف‌ها افق‌های جدیدی برای مطالعه‌ی دیسک‌های آوار ستاره‌های دیگر گشوده است. گاسپار برنامه‌های رصد آینده برای ستاره‌های کرکس نشسته و اپسیلون جوی دارد تا ساختار دیسک‌های آوار آن‌ها نیز به تفصیل بررسی شود.

آلیشا واین‌برگر از انستیتوی علم کارنگی تأکید کرد بسیار دوست داریم بدانیم سیاره‌ها کجا شکل می‌گیرند، چقدر دور‌تر یا نزدیک‌تر از ستاره‌شان می‌توانند متولد شوند، و نگاه کردن به ساختار دیسک‌ها کلید این پرسش‌هاست.

ستاره فم الحوت<figcaption class="wp-element-caption"پیش از تصویر JWST از فم‌الحوت، تلسکوپ‌های دیگر تنها می‌توانستند کمربند بیرونی را ببینند؛ مانند این تصویر ۲۰۱۲ از رصدخانه فضایی هرشل آژانس فضایی اروپا.
تلسکوپ وب سه کمربند آوار دور فم‌الحوت را آشکار کرد 11

تا کنون بیش از ۵٬۰۰۰ سیاره فرا‌خورشیدی کشف شده که بسیاری در منظومه‌هایی با معماری متفاوت از منظومه شمسی قرار دارند. نقشه‌برداری دقیق کمربند‌های سنگ و یخ حول ستاره‌ها به دانشمندان کمک می‌کند تا بفهمند منظومه شمسی ما یک الگوی متداول است یا یک ساختار منحصر به‌فرد.